Ei folkerøysting i fåreklær

I juni 2014 vart det inngått ei avtale mellom EU og Ukraina. Avtala inneber både politisk og økonomisk støtte til landet, samstundes som Ukraina forpliktar seg til ei rekkje reformer. No går det – etter alt å døma – mot ei rådgjevande folkerøysting om avtala. I Nederland.

Bak står kampanjen GeenPeil. Initiativet spring ut frå nettstaden GeenStijl (“ingen stil”), ein ofte satirisk orientert nyhendenettstad som gjerne vert oppfatta å ha ein høgrepopulistisk profil. Med på laget er også euroskeptiske Burgercomité EU, samt tenketanken Forum voor Democratie, oppretta av Thierry Baudet, ein markant nederlandsk EU-motstandar som blant anna har gjort seg kjend gjennom boka Oikofobie – de angst voor de eigene (Oikofobi – angst for det eigne), ei bok der han knytter både multikulturalisme, europeisk integrasjon og modernisme i kunsten til det han kallar oikofobi, eigenfrykt, kulturrelativisme.

Denne typen borgarinitiativ vart ein del av nederlandsk lovverk sumaren 2015, og GeenPeil har skrive nederlandsk politisk historie gjennom å samla inn nok underskrifter. Dei trong 300.000 og har samla inn rundt 443.000. Sjølv om ein del kan verta underkjent heldt det truleg lenge, ei rådgjevande folkerøysting om Ukraina-avtala vil verta halde.

I røynda handlar kampanjen sjølvsagt om langt meir enn motstand mot denne avtala, og tildels også om noko heilt anna: Kampanjen har spelt på grunnleggjande EU-skepsis og EU-motstand, og underskriftene har vorte samla inn med slagordet “Skriv under for ei EU-røysting”.

LTFlyerVerhofstadt

Blant dei som  er lukkelege for initiativet sin suksess er den høgreradikale politikaren Geert Wilders, som har støtta det frå starten av, og som også seier at partiet hans – Fridomspartiet, vil driva kampanje for nei-sida. Den britiske euroskeptikaren Nigel Farage (UKIP) har også skrytt over “det modige initiativet”. – At nederlendarane har fått gjennom denne folkerøystinga syner at mange menneske i Europa – ikkje berre britane – er lei av EU, seier Farage ifølgje blant anna den nederlandske gratisavisa Metro. – Unionen vil berre pressa gjennom lover, auka utgiftene og sleppa inn migrantar, utan å spørja folk til råds. Dette er ein moglegheit for nederlendarane til å syna byråkratiet i Brussel at dei nasjonale demokratia ikkje kan oversjåast.

For dei glødande EU-tilhengjarane i partiet Democraten ’66, eit sosialliberalt parti, må den komande folkerøystinga framstå som noko paradoksal. Initiativtakarane til GeenPeil har lite anna enn forakt til overs for dette partiet, og dei som har skrive under har vorte møtt med ei helsing om at ein no har gjort Alexander Pechtold, ein prominent D66-politikar, trist. Ifølgje partiet sjølv er dette berre tøv. D66 framhever at dei sjølv har vore blant pådrivarane for lova som borgarinitiativ for folkerøystingar moglege. Partiet har samstundes gjort det klårt at dei stør avtala med Ukraina, og at dei heller ynskjer seg eit Ukraina som står nært Europa enn eit Ukraina som vert dominert av naboen i aust. Dei vil driva kampanje for ja-sida.

Eit interessant spørsmål er i kva grad folkerøystinga faktisk vil dreia seg om tilhøvet til Ukraina, og med det også om tilhøvet til Vladimir Putins Russland. Russland-ekspert og frilansjournalist Hans Loos skriv i dagens Volkskrant at “gutane i GeenPeil er Putins nyttige idios tar”, og anklager dei for å følgja “den falske retorikken som russisk propaganda tilskitner diskusjonen om Ukraina med”. Samstundes skriv Loos: “Eigentleg handlar ikkje GeenPeil om tilknytningsavtala [med Ukraina]. Dei vil at EU skal verta meir demokratisk. Det er eit godt formål, men lat oss ikkje gjera situasjonen i Ukraina og ukrainarane sitt sjølvstyre urett på den bakgrunnen. Det har hendt for ofte i landets historie”.

Loos har eit poeng. Ukraina kan verta eit uskuldig offer i ei folkerøysting som kan koma til å eigentleg handla om EU og om Nederland sitt tilhøve til unionen, ein debatt som også er prega av både den økonomiske krisa i Hellas, av den pågåande flyktningkrisa og av ein nederlandsk diskusjon om euroen.

Spørsmålet er då om nederlandsk euroskepsis er sterk nok til å kunna skapa eit nei-resultat i ei folkerøysting. Trass stemmer som Thierry Baudet synest det tvilsamt. I juni synte Eurobarometer-undersøkinga, som vert gjennomført i heile EU, at 76 prosent at Nederland er det EU-landet der det er minst euroskepsis. Nett det kan diskuterast, grunna feilmarginane, men undersøkinga levnar liten tvil om at nivået på EU-motstand er lite i Nederland, i Danmark, i Luxembourg og i Belgia, medan euroskepsis er utbreidd i Storbritannia, Italia og – interessant nok – Slovenia.

eurobarometer

Men det finst ein kompliserande faktor. I fleire EU-land kan ei generell misnøye med politikarane lett gjera seg utslag i misnøye med EU. Sjølv om nederlendarane ikkje ynskjer seg ut av EU kan dei ha monaleg med innvendingar mot EU sin noverande kurs. Alt dette kan slå ut til fordel for nei-sida i den komande folkerøystinga om Ukraina-avtala. Samstundes kan GeenPeil enda opp med eit paradoks som vil likna på D66 sitt. Der D66 sitt arbeid for å gjera slike folkerøystingar moglege har resultert i eit initiativ prega av alt anna enn deira politiske syn kan GeenPeil-initiativet enda opp med eit resultat som peiker ei heilt anna retning enn den GeenPeil, Geert Wilders og Nigel Farage ynskjer seg.

Falsk terror, ekte frykt

Det er tidlig morgon, 18. september 2015. Ein tenåring med svarte krøllar tek fart på perrong 3 på jernbanestasjonen i Rotterdam. Han hoppar på ekspresstoget til Paris, som er klar til avgang, og forskansar seg på toalettet. Då politiet kjem ombord og ber han om å koma ut frå toalettet, svarer han ikkje bak den låste døra.

Dermed går alarmen. Politiet stenger spor 1 til 9 på jernbanestasjonen, og jernbaneselskapet NS får store vanskar med trafikkavviklinga, Rotterdam Centraal er nemleg eit viktig knutepunkt. Nokre avgangar må kansellerast, nokre stader må bussar setjast inn, togpersonale vert sendt på kryss og tvers i landet for å dekkja opp andre. Det er fredag morgon, og titusenvis av reisande kjem for seint til arbeidet.

Thalys-toget vert evakuert. Politiet tilkaller bombespesialistar og ein ekspert vert sett til å forhandla med ungdomen bak toalettdøra. Kva krav har den formodentlege terroristen? Men på den andre sida av døra er det stille.

Det har gått nokre veker sidan 21. august 2015. Då gjekk den marokkansk-fødde mannen Ayoub El Khazzani amok på Thalys-toget på veg frå Amsterdam til Paris, like etter at toget kryssa grensa frå Belgia og inn i Frankrike. Han kom ut av toalettet på vogn nr. 12, skjortelaus, og væpna med ei AKM automatrifle, ei modernisert utgåve av den kjende kalasjnikovrifla. I tillegg hadde han ein pistol og ei flaske med bensin. Fransk politi meiner at det var eit islamistisk terroråtak. Det var eit terroråtak som til alt hell skar seg. El Khazzani vart fyrst konfrontert av ein 28-år gamal franskmann, identifisert som Damien E, som freista å halda han igjen – utan hell. Deretter kom amerikanaren Mark Moogalian til. Han vart skoten med pistolen. Då El Khazzani freista å skyta med automatgeværet gjekk det i lås. Deretter klarte tre amerikanske turistar å leggja han i bakken, og etterkvart – med hjelp frå ein britisk passasjer og ein fransk togførar – å binda han.

Det var nok friskt i minnet for nederlandsk politi. Det var også friskt i minnet til nederlandske media. I avisene heiter det at ungdomen bak toalettdøra har sagt at han har ei bombe. Nyhenda spreier seg, også internasjonalt. Nesten tre timar etter at han hoppa på toget blir den unge mannen arrestert av tungt væpna politi, som slår inn toalettdøra og sleper han ut av toget. Bileta går live på nederlandsk TV. Utanfor toget set dei handjern på tenåringen, som segnar om. Han vert seinare transportert til sjukehus, ifølgje dei fyrste rapportane grunna hyperventilering.

Imens gjennomsøker politiet toget med ein bombehund. Dei finn ingenting, men hunden er vel entusiastisk og bit ein politimann. Han er den einaste som vert såra i samband med hendinga.

For ungdomen på toget er ingen terrorist. Det syner seg etterkvart at han truleg er ein 16-årig ungdom av tunisisk opphav som har levd eit omflakkande liv i fleire europeiske land i eit par år, og som er kjend under ni ulike identitetar. Han er sidan overført til det nederlandske politiet si utlendingseining. Det ordinære politiet hadde ikkje lenger grunn til å halda på han, då han ikkje lenger er mistenkt for noko brotsverk som forsvarer varetektsfengsling. Den unge tunisiaren var ein blindpassasjer. Ingen terrorist.

Prislappen? Professor Bert van Wee seier til Algemeen Dagblad at prislappen for dei titusenvis av togpassasjerane som vart ståande fast åleine kan utgjera ein stad mellom 500.000 og 750.000 euro, altså opp mot 7,1 millionar kroner. I tillegg må til dømes kostnadene for ein omfattande politiaksjon reknast inn.

Ordet “terror” kjem frå det latinske ordet “terrere”, å skremma, og kan omsetjast med “stor frykt”. Ayoub El Khazzani mislukkast i det fransk politi trur var eit terroråtak i august. Men han lukkast i å så nye frø av frykt i Europa.

Kjelder:
“Een zwartrijder zet heel land op stellen”, Algemeen Dagblad, 19. september 2015
Zwartrijder Thalys overgedragen aan vreemdelingenpolitie“, dichtbij.nl, 21. september 2015

Terror under raude faner

Venstreekstrem terror var eit fenomen som råka ei rekkje europeiske land på 1970- og 1980-talet. Kan ein tenkja seg venstreekstrem terror i Noreg idag?

I vår kartlegging av ekstremisme i Europa har vi til no dvelt ved variantar over høgreekstremisme, samt ved ekstrem islamisme.

Kva med venstreekstremisme? Er også den eit trugsmål? Som oftast er svaret det same som tittelen på Dagsavisens artikkel i august son: «Ingen trussel fra venstresida». PST sin analysesjef Jon Fitje uttalte til avisa at det dei siste åra har vore liten aktivitet i norske venstreekstreme miljø. Han peiker rett nok påvaldsepisodar i samband med demonstrasjonar, men seier at «det kan mer karakteriseres som et ordensproblem».

Historikaren Lars Borgersrud – som sjølv var med i ml-rørsla – seier at det aldri harvore venstre terrorisme i Noreg.

Og ein kan stogga historia der. Medan Tyskland hadde Baader-Meinhof-gruppa, Danmark hadde Blekingegadebanden, Italia hadde Brigate Rosse og belgiarane hadde Cellules Communistes Combattantes, hadde ein her til lands ingenting Den einaste hendinga som iblant vert omtala som venstreekstrem terrorisme i norsk historie var bokstaveleg talt eit blaff – brannbomba mot den såkalla Thanks Yanks-utstillinga seint i 1967. Bak brannbomba, som var retta mot ei utstilling i regi av Komiteen for Sydøst-Asia – ei gruppe som støtta den amerikanske politikken i Vietnam – stod personar med tilknytning til SUF, AKP sin organisatoriske forgjengar.

Hadde elden teke seg, hadde Noreg truleg hugsa brannen som terror. Men han gjorde ikkje det, flammene gjekk “stort sett bare [utover] den billedmontasje som stod i vinduet sammen med et amerikansk og et norsk flagg”. Det vart ikkje noko meir enn hærverk, og hærverk på sekstitalet er det få som hugsar idag.

Annleis i Danmark. I dagens Europa har ein – ifølgje tal frå det europeiske politisamarbeidet Europol – fyrst og fremst sett døme på venstreekstrem terror i dei tre middelhavslanda Hellas, Italia og Spania. I 2010 vart seks personar drepne i ulike venstreekstreme terroraksjonar i Hellas, og også i fjor (2012) såg ein døme frå venstreekstremt hald, blant dei eit åtak mot Microsoft sine kontor i Athen som den såkalla Internasjonale Revolusjonære Fronten (IRF) tok på seg ansvaret for, “ei krigshandling retta mot den snikande stilla og den utbreidde fangenskapen denne moderne verda genererer”. IRF siterte også – interessant nok – den amerikanske terroristen Ted «Unabomber» Kaczynski, som sjølv blanda saman ein slags øko-ekstremisme med sterkt antisosialistiske synspunkt.

Det danske tryggleikspolitiet PET har på si side sagt at det i venstreekstreme miljø der til lands er personar som «har vilje og evne til å begå alvorlig, personfarlig kriminalitet, herunder i form av ildspåsettelser og angreb på politiske motstandere», og har uttrykt uro for at danske venstreekstremistar skal lata seg inspirera av utanlandske grupper sin bruk av brevbomber. Om ein samanliknar med det norske PST sine rapportar, er sistnemnde langt meir nedtona.

Det er det kanskje også grunn til: Så seint som i desember i fjor stod fem unge menn for retten i Danmark, sikta for nettopp terrorverksernd, etter at dei hadde sett fyr på politiskulen i Brøndby. Dei vart frikjende, sjølv om fagdomarane meinte at terrorparagrafen burde vore nytta. Mennene tilhøyrde eit venstre ekstremt miljø, og det danske tryggleikspolitiet hadde også gjort løynde opptak der dei fem snakka om å gå til åtak på politifolk med molotovcocktails, samt om brannattentat blant anna mot Christiansborg – der det danske Folketinget heldt til. Sjølv omtala dei unge mennene dette som “samtaler [der] foregik i hashtåger”, og retten fann det ikkje bevist at planane eksisterte.

Interessant er det likevel at tiltalen også inkluderte brannattentat retta mot tryggleikspolitiet sjølv, mot den greske ambassaden, mot Nestlé sine kontor og mot to pelsverksemder.

Den venstreekstrema terroren er altså ikkje borte, sjølv om han ikkje lenger er eit omfattande fenomen internasjonalt.

Og her til lands? Det finst ingen organiserte venstreekstreme grupper som stør terror. Den ytterste venstresida i norsk politikk har heller ingen tradisjon for terrorisme. Likevel kan ein ikkje avfeia moglegheita for venstreekstrem terror i Noreg heilt. Nokre historiske døme kan klårgjera kvifor.

Kontakt med utanlandske ekstremistar. Kva var det som førde fram til den danske Blekingegadebanden sine valdelege aksjonar på L970- og 1980-talet? Den danske journalisten Peter Øvig Knudsen har i to bøker utforska det heile.

På den eine sida handlar det om ideologi – og det ideologiske er ganske lett gjenkjenneleg frå den ytre venstresida i Noreg på same tid. Rett nok stod den såkalla snyltarstat-teorien høgt i kurs for medlemene av banden. Dette er ei førestilling om at den danske arbeidarklassen hadde fellesinteresser med kapitalistane i høve utbytting av den tredje verda og at det difor var urealistisk med eit folkeleg opprør der i landet. I staden måtte ein stø revolusjonære i andre delar av verda.

For Blekingegadebanden – og gruppa ho sprang ut ifrå, Kommunistisk Arbejdskreds (KAK| – førte dette fram til konkret kontakt med den palestinske gruppa PFLP, den palestinske frigjeringsfronten.

Medlemer av KAK reiste til Jordan, deltok på treningsleir, og vart lærte opp både i våpenbruk og bombeproduksjon.

Då Blekingegadebanden seinare utførde grov valdskriminalitet med politisk bakgrunn, var det for å skaffa pengar og våpen for å stø PFLP.

Det mest kjende norske dømet på noko tilsvarande er Lars Gule. 22 år gamal var han på treningsleir i Libanon. Leiren var halden i regi av Den demokratiske fronten for frigjering av Palestina (DFLP), ei markant marxist-leninistisk utbrytargruppe frå PFLP. Då Gule vende nasa heimover mot Noreg sommaren 1977 vart han teke med 700 gram sprengstoff.

Sprengstoffet skulle – ifølgje han sjølv – nyttast til ein aksjon mot Israel.

Gule vart dømd til fengsel i Libanon, ikkje for terrorplanlegging, men for ulovleg vapenhald. I 1979 skreiv han eit lesarinnlegg i Dagbladet der han tok eit oppgjer med “venstresidas voldsromantikk”: “I AKP er voldens uunngåelighet, ja nærmest ønskelighet, utviklet til bortimot en religiøs ideologi, men dette er ikke enestående. I det hele tatt har vi en venstrefløy som er preget av troen på voldens nødvendighet, ikke minst for å endre samfunnet radikalt. Denne oppfatningen er utbredt i mange varianter”.

Væpna revolusjon. Ideen om det naudsynte i valdsbruk – førestillinga om den komande væpna revolusjonen – var i høgste grad ein del av AKP-rørsla, og det finst framleis restar. Ideen om bruk av frykt som politisk verkemiddel var også i høgste grad til stades. 1 ei bok frå 1979 skreiv ein av rørsla sine viktigaste ideologar – Tron Øgrirn – at det var umogleg å ta prinsipielt avstand frå terror. Han forsvarte konkret ein politikk for å skapa frykt blant dei han omtala som reaksjonære, men då i ein situasjon der kommunistane hadde kome til makta. AKP var likevel motstandarar av terrorisme, på strategisk grunnlag, og hadde vore det sidan starten i 1973. I eit vedtak på stiftingsmøtet heitte det at “smågruppers væpnete kamp ‘på vegne av arbeiderklassen” ikkje var ein farbar veg, men militært sjølvmord, og politisk eit påskot for fascistiske overgrep.

I ein artikkel om terrorisme i magasinet Rødt frå 2009 skriv ein av dei aller mest sentrale i den norske ml-rørsla, Pål Steigan, om det same: “Den norske ml-bevegelsen […] tok avstand fra terrorismen, men støtta den væpna kampen.”

Så legg han til: “Ikke alle medlemmer forstod forskjellen, så det var av og til nødvendig å ha ganske skarpe diskusjoner om dette.” Den kommentaren synest å illustrera at potensialet for venstreekstrem terror eksisterte. Også i Noreg. Det finst også framleis smågrupper her til lands som ber med seg det aller meste av arva frå AKP slik det eingong var. Dei fer stort sett ikkje med anna enn snakk, men når grupper snakkar varmt om “folkekrig” og “væpna revolusjon”, er det ideologiske potensialet for valdsbruk til stades. Nokre av desse smågruppene har også konkret kontakt med utanlandske geriljagrupper, men i avgrensa mon.

Japanske terroristar i Noreg. I mars 1975 vitja tre japanarar Oslo. Dei spaserte rundt i Oslo sentrum, og freista å sjå ut som turistar. Overvakingspolitiet spana på dei tre, som tok bilete av to terrormål – det libanesiske konsulatet i Prinsens gate og den japanske handelsdelegasjonen i Skippergata. Dei tre var medlemer av den japanske venstreekstreme gruppa Japanske Røde Arme, og skal – ifølgje NRK, som i januar i år (2013) for fyrste gong kunne fortelja om hendinga – ha hatt konkrete planar om terroranslag i Noreg.

Den japanske terrorgruppa var kjend som ei av dei mest valdelege venstreekstreme gruppene på denne tida, og stod blant anna bak eit åtak på Lod-flyplassen i Tel Aviv i Israel tre år tidlegare, der medlemer av gruppa skaut med automatvåpen mot reisande, 26 personar vart drepne, 71 vart skadde. Ein av dei som var i Noreg – Jun Nishikawa – hadde året før delteke i ein gisselaksjon retta mot den franske ambassaden i nederlandske Den Haag.

Etter å ha fullført rekogniseringsarbeidet i Oslo drog japanarane vidare til Stockholm, der dei vart arrestert av svensk tryggleikspoliti. Seinare same år førde hendinga til ein gisselaksjon mot eit bygg som husa både den svenske og den amerikanske ambassaden i Malaysia.

Gisseltakarane krevde at Nishikawa og ei rekkje andre fengsla JRA-medlemer måtte sleppast fri. Det hende også. Fyrst i 1997 vart Nishikawa arrestert på ny, i Bolivia. Det høyrer også med til historia at JRA-medlemer med base i Sverige hadde eit omfattande nettverk både i Sverige og Danmark, noko den danske historikaren Bent Blüdnikow skildrar i boka Bombeterrori København.

Kan ein tenkja seg noko tilsvarande i dag? Det finst ikkje lenger noko tilsvarande internasjonalt venstreekstremt terrornettverk som den gongen, og venstreekstrem terror har vore i markant tilbakegang sidan Sovjetunionen fall. Likevel kan ein ikkje sjå bort frå at eksisterande venstreekstreme terror- og geriljagrupper i andre land kan slå til mot mål i Noreg, til dømes ambassader.

Den einsame ulven. I terrorforskninga er den einsame ulven ikkje ein ideologisk einstøing, men ein person som identifiserer seg med og har kontakt med andre som har ein tilsvarande ekstrem ideologi, men som utfører terror eller tilsvarande valdshandlingar på eiga hand. Dei einsame ulvane kjem frå ein flokk.

Dei fleste terroråtaka av denne typen har vorte utførde av høgreekstreme, som briten David Copeland eller norske Anders Behring Breivik Andre har- med meir eller mindre tydeleg utgangspunkt i høgreekstrem ideologi- gjennomført serie drapsforsøk, til dømes svenskane John Ausonius og Peter Mangs. Også ekstreme islamistar har gjennomført åtak i denne kategorien.

Skal ein finna døme på venstreekstreme einskildterroristar, må ein utanfor landegrensene. Det mest kjende dømet er kanskje nederlandske Volkertvan der Graa£ mannen som i 2002 skaut og drepte den nederlandske, innvandringskritiske politikaren Pim Fortuyn. Van der Graaf hadde ei fortid i eit lokalt venstreorientert, anarkistisk parti over ti år tidlegare, og anarkistisk litteratur vart funne heime hjå han. Kven og kva som inspirerte han til ugjerninga er likevel uklårt; van der Graaf har berre i avgrensa grad snakka om motivet, og sagt at han såg på Fortuyn som eit “trugsmål mot samfunnet”.

Finst det ei fare for einsame ulvar på venstreekstremt hald i Noreg? Internettradikalisering – eit fenomen som har hamna på dagsorden etter 22. juli – er ikkje eit fenomen som er avgrensa til einskilde miljø. På nettet vil ein også finna nettstader som tek direkte til orde for valdsbruk. Ein person som vert radikalisert på eiga hand kan finna både inspirasjon og bombeoppskrifter. I tillegg kan psykologiske faktorar spela ei rolle.

Eit drap som drapet på Pirn Fortuyn framstår som usannsynleg i norsk samanheng.

Men det gjorde også drapet på Pim Fortuyn i Nederland.

Kvar ligg den største faren? PST er i sine opne trusselvurderingar tydelege på at den ekstreme islamismen stadig er å sjå på som den største terrorfaren i Noreg.

Det har dei vore i årevis. Verken venstreekstremisme eller høgreekstremisme vert sett på som særlege trugsmål.

Men ein lærepenge bør 22. juli ha gjeve oss. Det var få som venta seg ein høgreekstrem terroraksjon i Noreg den 21. juli 2011. Det høgreekstreme trugsmålet var usynleg for dei fleste. Og: Det reelt største terrortrugsmålet er det som faktisk sier til. Det kan koma frå uventa kantar.

Publisert i Morgenbladet, 16. mai 2013

Langt borte, men nært

Opptak fra avlyttingen av de tiltalte i den såkalte IS-rettssaken avslører tanker de aller fleste vil se på som ekstreme. Men holder det?

Det kan være vanskelig å si når en borgerkrig begynte. Likevel vil nok noen si at startskuddene for borgerkrigen i Syria falt i Daraa – en liten by nær grensen til Jordan – i midten av mars 2011. Da skal flere mennesker som deltok i en fredelig demonstrasjon mot Bashar Assads diktatur, ha blitt skutt og drept.

Borgerkrigen i Libya var i gang. Den arabiske våren hadde spredt seg til en rekke land. Rapportene fra Daraa var stort sett bare krusninger i det globale mediebildet. Men i månedene som fulgte, eskalerte konflikten. Nå har Syria vært herjet av borgerkrig i snart fire år. I dag har den kostet over 200 000 mennesker livet, og den har også spredt seg til Irak. På bølgen borgerkrigen har skapt, har en ny ekstrem islamistbevegelse vokst frem. I dag kjenner vi den som den såkalte­ Islamske Staten.

På onsdag ble bevisførselen i rettssaken mot tre unge menn avsluttet i Oslo tingrett. De tre er tiltalt etter det som gjerne kalles «terrorparagrafen» i Straffeloven, paragraf 147d: «Med fengsel inntil 6 år straffes den som danner, deltar i, rekrutterer medlemmer eller yter økonomisk eller annen materiell støtte til en terrororganisasjon, når organisasjonen har tatt skritt for å realisere formålet med ulovlige midler.» Denne paragrafen er av ganske ny dato. Den har ikke vært prøvd for retten før, og derfor er dette en rettssak som er historisk i norsk sammenheng.

Krigssone. Det er to inntrykk fra rettssalen som er nesten uunngåelige. Det første er at Syria er et annet sted.

Onsdagen ble det blant annet lest fra en omfattende FN-rapport om grove menneskerettsbrudd – til dels så grove at de faller i kategorien «forbrytelser mot menneskeheten». Aktoratet leste – på noe haltende engelsk – om opprørsgruppenes uhyrligheter, med fokus på IS(IL). Da arabiske stedsnavn dukket opp i teksten, ble den haltende engelsken flere ganger erstattet av en liten, nølende pause, deretter en uttale få arabere ville kjenne igjen.

En av forsvarerne, Kjell Torbjørn Dahl, responderte ved å lese – på litt mindre haltende engelsk – om Assad-regimets uhyrligheter fra den samme FN-rapporten. Etter en stund protesterte førstestatsadvokat Jan F. Glent – tidligere avdelingsdirektør i Politiets Sikkerhetstjeneste. «Jeg mener dette er irrelevant», sa han.

«Er det irrelevant hvilket landskap disse gruppene opererer i?» spurte Dahl, som forsvarer den yngste av de tiltalte, en 25-årig norsk-albaner fra Bærum, som er tiltalt for å ha forsøkt å sende utstyr til IS. Han poengterte at det ikke var et nordtrøndersk landskap.

«Jeg vil ha en juridisk begrunnelse», svarte Glent. Svein Holden, som forsvarer 25-åringens tre år eldre bror, støttet Dahl. En ganske hissig replikkveksling fulgte. Til slutt avgjorde dommeren at Dahl kunne fortsette. Flere uhyrligheter. Mer elendighet. Tortur. Voldtekter. Drap. Faenskap. I regi av det syriske regimet. For forsvarerne har det vært viktig å minne om dette. For aktoratet har det vært viktig å få frem at IS var en dypt brutal gruppe også i den tiden to av de tiltalte var i Syria. Onsdag viste de også frem to filmklipp for å illustrere dette. Dette var ikke IS’ nåværende, kvalmende profesjonelt utførte propagandafilmer, men de to filmene inneholdt sterke scener. Henrettelsen av tre fanger. Bilder av en guttunge som ble påstått å ha kommet med en blasfemisk kommentar, og deretter skutt, i hodet, i nakken, i brystet. Blod.

Onsdag var ingen behagelig dag i retten. Et av få lystige øyeblikk kom da aktor bad om en ekstra dag rettsfri før prosedyrene skal legges frem neste uke, med henvisning til at han hadde vært syk med influensa. «Det er altså du som har smittet meg», sa rettens administrator, Geir Grindhaug.

De to tiltalte som har vært i Syria – 28-åringen og en 30-årig norsk-somalier – har også understreket, gang på gang, at de var i en krigssone, og snakket om Assad-regimets voldsbruk. De har snakket om hvor kaotisk situasjonen i Syria er. 30-åringen innrømmer at han sverget lojalitet til IS, men hevder å tatt avstand fra dem siden, og at han drev med humanitært arbeid. Det samme sier 28-åringen, som i tillegg hevder at han slett ikke tilhørte IS, men den mindre kjente islamistiske grupperingen Ahrar ash-Sham, som regnes som mer moderat enn det selverklærte kalifatet. Han innrømmer likevel å ha vært med også på militære oppdrag, og han innrømmer å ha fraktet våpen.

Fremmedkrigere. Det første uungåelige inntrykket fra rettssalen er altså at Syria er langt borte. Det andre er at Syria ikke er så langt borte likevel. Denne rettssaken er en prøvesten for PST og påtalemyndighetene. Den vil ganske sikkert bli anket videre, uansett hva dommen sier. Ender det med fellende dom, vil flere saker følge. Allerede før sommeren kan saken mot en 23-åring fra Fredrikstad komme opp. PST mener at han først var tilknyttet Jabhat al-Nusra, og siden IS. I februar 2014 vendte han hjem til Norge med skadet ben.

På bakteppet hviler større tall. Krigen som startet med demonstrasjoner i lille Daraa, er blitt en krig med mange fremmedkrigere, også fra europeiske land. PST vet om et syttitalls nordmenn som kriger i Syria. De regner med at tallet er høyere. Det kan utmerket være dobbelt så høyt, også ifølge syriske kilder.

Tett på. To navn som røper akkurat hvor nært Syria er, har dukket opp flere ganger i løpet av rettssaken – blant annet i chatlogger PST har hentet ut fra de tiltaltes elektroniske kommunikasjon. Det ene er Bastian Vasquez – han de kaller «Chile». I 2008 var han en hiphoper i Skien, som røykte hasj og så den dypt konspirasjonsteoretiske filmen Zeitgeist på YouTube. I 2009 ble han muslim. Zeitgeist-tittingen ble byttet ut med en serie i samme sjanger, men med et muslimsk utgangspunkt: The Arrivals. I 2012 laget han en film i forkant av en islamistisk demonstrasjon foran Stortinget, der Jens Stoltenberg, Jonas Gahr Støre og kronprins Haakon vises på skjermen, og deretter teksten, «Åh Allah, ødelegg dem og la det være smertefullt!». Det ble rabalder. I juni 2014 skapte en ny video rabalder.

Der er Bastian Vasquez på grensen mellom Irak og Syria. Han viser frem IS’ nye erobringer.

Også på et bilde som har vært et tema i Oslo tingrett, dukker Vasquez opp. Det er tatt nord i Syria, og Vazques står side om side med de to eldste tiltalte og en ukjent syrer. PST mener det viser at både norsk-somalieren og den norsk-albanske eldstebroren har tilhørt IS. Ifølge sistnevnte selv er den ukjente syreren beviset på det motsatte. Han tilhører Ashar ash-Sham, sier han. På onsdag viste han igjen til en logo på et annet bilde av det som ifølge ham er bilde av samme mann. Det er Ashar ash-Shams logo, sier 28-åringen.

I dag er Ashar ash-Sham og IS fiender, i en borgerkrig der allianser har vært vekslende. På bevisførselens siste dag ble derfor også det et tema: Når ble de fiender?

Det andre navnet er Kim André Ryding. Også han regner man med at er tilknyttet IS. Blant de moderne islamistiske fremmedkrigerne finnes unge menn med navn som Bastian og Kim André. Det er nært. Et av stedene som har dukket opp i politiets etterforskning, er en vei i Rykkinn med et navn som leder tankene mot norsk senhøst. Det er nært. I retten har de tiltalte også forsøkt å fremstå som ordinære. «En vanlig gutt fra Bærum», sa den eldste av de to brødrene da han gav sin egen forklaring først i rettssaken. «Å være med i IS betyr ikke at du har horn i panna og står på frontlinja og drikker­ blod», sa norsk-somalieren i sin.

«Hodet på slangen». Det som skaper en skremmende kontrast i det bildet, er ideologi. I rettssalen har det blant annet vært spilt av en rekke opptak gjort gjennom avlytting av de tiltalte, en avlytting som i perioder foregikk 24 timer i døgnet. I materialet som ble spilt av, kunne man høre den yngste av de to brødrene hylle den nigerianske islamistgruppen Boko Haram og deres bortføring av 300 skolejenter, og hvordan han omtalte Erna Solberg som «hodet på slangen». I et opptak snakket den eldste broren om å drepe vantro, og om å angripe en barnehage. I ett snakket norsk-somalieren, som i retten har vært den mest veltalende av de tre, om hvordan han hadde lyst til å kappe hodene av IS’ motstandere.

Terrorparagrafen. Slik aktor Jan F. Glent ser det, viser samtalene at de tre har ekstreme islamistiske ideer. At de to tiltalte brødrene også hadde en tredje bror, som en tid var talsmann for den norske islamistgruppen Profetens Ummah og siden falt i Syria, peker i samme retning.

Men det er ikke sitt ideologiske tankegods de tre står tiltalt for. De står tiltalt for å ha tilknytning til en terrorgruppe, etter en uprøvd paragraf. I neste uke kommer prosedyrene i rettssaken. De vil bli interessante. Det blir også dommen, ikke minst fordi norsk rett så langt har vært heller tilbakeholdne med å ta i bruk terrorlovgivning.

Publisert i Morgenbladet, 13. mars 2015

Jihad i dataspillbilder

Den islamske statens internettpropaganda er ikke middelaldersk. Den er ultramoderne.

En av mine favorittfilmer er science fiction-filmen «Starship Troopers» fra 1997. Filmen utspiller seg i et univers der menneskeheten er truet av gigantiske (og rimelig motbydelige) insekter fra et fjerntliggende solsystem.

Samtidig virker heller ikke vårt hjemlige regime særlig trivelig. Det er militaristisk og fascistaktig. Etter at menneskeheten har lidd et sviende nederlag på planeten Klendathu, tar en ny øverstkommanderende over ledelsen. Hun erklærer at man nå skal følge en smartere strategi: «For å bekjempe insektet, må vi først forstå insektet».

Jeg tar meg stadig vekk i å tenke på de ordene når politisk ekstremisme diskuteres, både høyreekstremisme, ekstrem islamisme og annen ekstremisme. Det skjedde sist da jeg så en av den såkalte islamske statens (IS, eller DAESH) forferdelige propagandafilmer, filmen der den jordanske Muath al-Kasaesbeh blir levende brent.

Den første tanken som slår en når en hører om denne filmen er at DAESH’ barbari er grenseløst. De av oss som har sett mer av organisasjonens propaganda har sett det før: Dette er en gruppe som selv dokumenterer sine menneskerettsbrudd og sine drap. Den andre er at dette er en film man absolutt ikke vil se. Jeg fraråder det på det sterkeste. Noen bilder lar seg ikke så lett slette fra minnet.

Likevel kan det være verdt å vite mer om filmen, for bedre å forstå DAESH’ ekstremisme. To ting er verdt å trekke frem. Det første er at filmen – som er over 20 minutter lang – er ytterst effektiv propaganda. Det bestialske drapet utgjør bare en liten del. Alt som kommer før er en rettferdiggjørelse av det.

Man blir presentert for flere groteske bilder. Utbombede ruiner. Drepte barn. Og stadig: flammer som ruller over skjermen. I propagandafilmen er det «korsfarerkoalisjonen» som er barbarene. Det er et retorisk grep som både knytter seg opp mot historien og mot den islamske statens viktigste propagandabudskap. I deres fortelling – slik man også får presentert den i organisasjonens eget tidsskrift – er hele verden i krig. Krigen er ikke mot dem. Den er mot islam. Det er bare IS som kjemper mot.

Det andre slående trekket er billedspråket. Det er hentet fra dataspillenes verden. Slik skiller den seg fra filmene som viste drap på vestlige gisler. Dataspillreferansene er imidlertid ikke noe nytt i DAESH’ propaganda. I flere plakataktige illustrasjoner spredt på nettet, har det for eksempel vært vist til den populære, amerikanske spillserien «Call of Duty».

Ironisk nok er det en spillserie der man blant annet kjemper mot islamistiske terrorister.

Mange kaller DAESH middelaldersk. Men billedspråket er ultramoderne og preget av vestlig populærkultur. Det er ment å appellere til et publikum som kjenner referansene.

Og i mine øyne er det viktig for å forstå DAESH’ variant av ekstrem islamisme, den som også har fått minst 70 – og trolig godt over 100 – unge mennesker til å forlate Norge for å kjempe sammen med en av verdens mest ytterliggående grupper. DAESH er barbariske. Ideologien deres er antimoderne. Men de er samtidig et ytterst moderne fenomen, og et fenomen som handler om mer enn ideologi.

Publisert i BT-magasinet, 7. mars 2015